Crnogorski vladari kroz povijest

Od arhonta Petra I crnogorskog vladara do danas na crnogorski prijesto su dolazile mnoge značajne istorijske ličnosti. I svaka obilježila svoje vrijeme…

Pišu: Jovan Stamatović i Dragan Cvijović

Malo je danas zemalja u svijetu koje se tako mogu dičiti istorijom kao – Crna Gora. Nije ni čudo – ovđe je svaki kamen bezbroj puta okrvavljen, ovđe nikad nije bilo nedoumice, sloboda Crne Gore je na prvom mjestu…

Dva rođenja

Malo je danas zemalja u svijetu koje se mogu dičiti svojim vladarima kao Crna Gora. Jer, iza svih njih od arhonta Petra naovamo ostao je široki trag. Trag ispisan riječima, duhom, djelom, porukama.

Crnogorci ne kažu slučajno – veliki ljudi se dva puta rađaju. Jednom kad se stvarno rode i drugi put kad uđu u istoriju i nastave da žive u narodnom pamćenju. Upravo takvi su bili Vojislavljevići, prva, Balšići, druga, Crnojevići, treća, Petrovići, četvrta crnogorska dinastija. Takve su bile i mnoge druge istorijske ličnosti. I svi do jednog su se borili za čast i slobodu Crne Gore.

Vječna zahvalnost

U želji da podśetimo na neke od ovih velikih ljudi i veliku istoriju male Crne Gore razgovarali smo sa istoričarima, profesorima univerziteta, stručnjacima za arhivsku građu, konsultovali udžbenike istorije za srednju i osnovnu školu i dijasporu, sa običnim građanima. I odmah da kažemo za naše sagovornike – dr Radoja Pajovića, dr Sava Markovića, dr Mila Bakića, dr Novaka Kilibarde nije bilo dileme – mala Crna Gora mora biti ponosna i vječno zahvalna ljudima koji su se nalazili na njenom prijestolu. Zato se savremena i moderna Crna Gora u traženju novog evropskog puta mora sve više oslanjati na te neprolazne ličnosti. Na njihov duh, misli i poruke. Śetimo se samo Petrovića, najobrazovanijih crnogorskih vladara, Ivan – bega Crnojevića, Blaža Jovanovića, Veljka Milatovića…

Unositi svjetlost…

„Samo veliki i nerazumni ljudi mogu da smatraju da je prošlost mrtva i neprolaznim zidom zauvijek odvojena od sadašnjosti. Unositi svjetlost u događaje prošlosti znači služiti sadašnjosti“, govorio je umni Ivo Andrić.

Prof. Dr Novak Kilibarda: Vojislav – najznačajniji vladar dukljanskog perioda

Crna Gora ima dva prethodna naziva. To su Duklja i Zeta

Novak Kilibarda

Dr Novak Kilibarda

O ovoj temi smo razgovarali sa profesorom doktorom Novakom Kilibardom, bivšim stranačkim prvakom, poslanikom uparlamentu Crne Gore, poznatim profesorom, oratorom, vrsnim poznavaocem Crne Gore i njene istorije. Posebnu pažnju posvetili smo knezu Vojislavu, zetskom vladaru Mihailu, knezu Vladimiru, Ivanu Crnojeviću, Balšićima, vladici Danilu, Petru I Petroviću, Petru II Petroviću Njegošu, knjazu, odnosno kralju Nikoli, Veljku Milatoviću…

Papa Grgur VII

Po njegovim riječima, knez Vojislav je najznačajniji crnogorski vladar iz dukljanskog perioda Crne Gore. Prije njega najznačajniji među vladarima Duklje je knez Vladimir. Knez Vojislav vladao je državom Dukljom prvo kao vizantijski vazal, a onda je bitkom kod Bara 1042. godine pobijedio Vizantiju i oslobodio Duklju od vazalstva. Vladao je Dukljom oko 25 godina. Ta njegova pobjeda dovešće i do prerastanja Duklje u Kraljevinu, a to se desilo 1078. godine. Papa Grgur VII te godine se zetskom vladaru Mihailu obraća kao kralju. Dakle, knez Vojislav je najznačajniji crnogorski vladar iz dukljanskog perioda Crne Gore. Prije njega najznačajnije ime vladara Duklje je knez Vladimir.

Dvije svjetske sile

Iz zetskog perioda Crne Gore, najznačajniji državnik je Ivan Crnojević, koji je i utemeljio statitku crnogorskog imena. Imao je sposobnost da se izuzetnim državničkim vještinama održava između tadašnje dvije svjetske sile – Mletačke Republike i Osmanskog carstva. Stolovao je na Žabljaku do 1478, a onda se preselio na Obod i ubrzo na Cetinje. I na Cetinju je podigao dvor 1482. i manastir 1484. On se titulisao kao gospodar zetski. Njegov nasljednik Đurađ osnovao je 1493. štampariju, što je veliki kulturni događaj u istoriji Crne Gore. Današnje stanje istorijskog Žabljaka je zaista žalosno – kaže Kilibarda.

Državnost Zete

– Ne treba zaboraviti dinastiju Balšića koja je prethodila dinastiji Crnojevića. Balšići su vratili državnost Zete, odnosno Crne Gore, koju je pokorio raški župan Stefan Nemanja 1186. godine i pokorena Crna Gora ostaće pod Nemanjićima sve do smrti srpskoga cara Dušana 1355. godine. Dakle, prvo osvajanje Duklje, odnosno Zete, odnosno Crne Gore, bilo je od Nemanje 1186. godine, a drugo će biti 1499. godine od Osmanske imperije – kaže dr Novak Kilibarda.

Ujedinjavanje plemena

Tokom vjekova pod Osmanskom imperijom najznačajniji državnici bili su vladika Danilo i vladika Petar I Petrović. Poslije poraza Turaka pod Bečom 1683. godine, i pod uticajem Rusije, počeće crnogorska neposlušnost prema Osmanskom carstvu. Može se reći da to počinje 1697. godine kad je Danilo Petrović śeo na tron vladike i crnogorskog poglavara. A Petar I Petrović će pobjedom Turske na Martinićima i Krusima 1796. godine otpočeti ujedinjavanje brdskijeh plemena i nahijske Crne Gore. Onda će on donijeti Zakonik opšti crnogorski i brdski 1798. godine. Tada počinje ranije poremećena državna statika Crne Gore da se učvršćuje. A to je značilo postepeno stvarnje uslova da Crna Gora preraste u kneževinu i da kao država dobije međunarodno priznanje na Berlinskom kongresu 1878. godine – ističe on.

Njegoš

Petar II Petrović Njegoš nedostignut je u crnogorskom književnom stvaralaštvu, ali kao državnik on ima osrednje mjesto u crnogorskoj istoriji. Knjaževe Danila i Nikolu ne treba zaobići ni kad su u pitanju dobijene bitke ni kad se govori o zakonima koji učvršćuju autokefalnost crnogorske crkve – kaže dr Kilibarda.

Milatović najveća crnogorska ličnost titovske Jugoslavije

– Od ličnosti iz vremena titovske Jugoslavije ja stavljam na prvo mjesto narodnog heroja Veljka Milatovića. On se prvi zauzeo za vraćanje onijeh dimenzija Crnoj Gori koje su joj poništene Podgoričkom skupštinom 1918. godine. Ali, nažalost, još se nije pojavila knjiga koja bi rasvijetlila značaj Veljka Milatovića za nacionalno osvješćenje Crne Gore – kaže dr Kilibarda.

O životu i djelu crnogorskih vladara ispisane su i sačuvane mnoge legende. Ipak, malo koja u narodu živi toliko dugo kao legenda o dukljanskom knezu Vladimiru i makedonskoj princezi Kosari. Najprije u „Ljetopisu popa Dukljanina“, a onda i u narodnom pamćenju. Istoričari i teoretičari književnosti idu i korak dalje pa je zovu „prvi ljubavni roman kod Južnih Slovena“.

Prespa i Duklja

Bilo kako bilo, legenda kaže da je dukljanski knez Vladimir davne 997. pao u ruke moćnog makedonskog cara Samuila. Jedno vrijeme je bio u tamnici u Prespi. U mladog i naočitog kneza ubrzo se zaljubila careva kćerka Kosara i izmolila oca da se uda za zarobljenika i da se sa njim vrati u Duklju. Car je svom zetu vratio presto u Duklji, međutim nakon njegove smrti makedonski prijesto je zauzeo car – bratoubica Vladisav koji je kneza Vladimira pozvao u Prespu i pogubio ga 1016.

Mošti

Legenda dalje kaže da je princeza Kosara posmrtne ostatke svog supruga prenijela u Krajinu na obali Skadarskog jezera, đe je pored svoje ljubavi kasnije i sama sahranjena. Mošti Svetog Vladimira prenesene su najprije u Drač pa u blizini Elbasana i konačno u Tiranu.

Počeci demokratije u Crnoj Gori: Opštecrnogorski zbor

Kažu da je malo zemalja u svijetu u kojima se može sresti toliko antičkih vrijednosti na jednom mjestu kao u Crnoj Gori. Iako patrijarhalna i tradicionalna država, Crna Gora je još u 17. vijeku imala organe neposredne demokratije.

Šest hiljada

Najznačajniji od njih je, svakako, Opštecrnogorski zbor – vojno demokratsko predstavništvo crnogorskog naroda. Bio je to instrument neposredne borbe naroda protiv Otomanske vlasti, te organ koji odobrava unutrašnju i spoljnu politiku vladika, guvernadura i glavara. Svaki za oružje sposobni Crnogorac, piše dr Čedomir Bogićević u „Crnogorskom pravno-istorijskom rječniku“, imao je pravo učešća na crnogorskom narodnom zboru koji se sastajao na određene praznike.

Opštecrnogorski zbor sazivale su vladike i glavari kad god se bez saglasnosti „poštovanog zbora crnogorskog“ nije mogla donijeti odluka koja tangira čitavu zemlju. Glavari su izlazili pred narod sa predlogom odluke ili stava, sa zahtjevima koje postavljaju Otomanske vlasti ili sa pitanjem koje iskrsava u odnosu na mletačku vlast da bi se o tim pitanjima donijela konačna odluka. Crnogorski zbor je mogao odbaciti politiku glavara i prisiliti ih na drugačiju odluku u borbi za slobodu. Riječju, Opštecrnogorski zbor je bio organ politički konstituisane zajednice Crne Gore – organ etnarhije. Nijednu odluku crnogorski vladika nije donio, a da je nije potvrdio Opštecrnogorski zbor koji je obično okupljao od dvije do šest hiljada ljudi.

Petnaesti vijek

Inače, ustanova Zbora u Crnoj Gori je veoma stara. Prvi put se, kako kaže dr Bogićević, pominje u Ugovoru zetskih plemena sa Venecijom 1455. godine kad je veliki vojvoda Stefan Crnojević „sa svojim zborom od Zete“ prihvatio mletačkog pokroviteljstva. Bio je to, dakle, skup predstavnika sela i bratstava.

Opštecrnogorski zbor kao „vojno demokratsko predstavništvo naroda Crne Gore“ pominje se 1500. godine kada je skadarski Sandžak beg od Crnogoraca tražio da očiste puteve prema Kotoru na šta mu je kotorski providur odgovorio „ovi iz Crne Gore treba da sazovu njihov zbor“.

„Moralna smrt“

Na kraju treba reći da je na Opštecrnogorskom zboru mogao doći svaki odrasli Crnogorac i uzeti učešća u raspravi. Isključenje iz Zbora je bila najteža kazna, bolje reći „moralna smrt“ jer kakav je to Crnogorac „koji ne može doći tamo đe se ljudi kupe“. Interesantno je da je svaka odluka Opštecrnogorskog zbora bila punovažna ako je potvrdi plemenski zbor i da su u Crnoj Gori postojali glavarski zborovi Crne Gore, nahijski, plemenski, bratstvenički, seoski, kao i glavarski zborovi nahija i plemena.

Sve crnogorske dinastije

Za vrijeme Duklje – Zete – Crne Gore vladale su i upravljale četiri dinastije. Dukljom – dinastija Vojsilavljevića (1116 – 1180); Zetom, za vrijeme njenog pada pod raškom dinastijom Nemanjića (1180 – 1355). Državnost Zete vraća dinastija Balšića (1355 – 1421); Crnom Gorom dinastija Crnojevića (1421 – 1496). Potom nastupa period crnogorskih vladika kada Crnom Gorom upravljaju vladike iz raznih plemena (1496 – 1697). Dinastija Petrović je Crnom Gorom vladala od 1697. do 1918. osim u periodu od 1767. do 1773. kada je vladao Šćepan Mali.

Crna Gora je „opšti zbor naroda“

Mnogi istorijski izvori potvrđuju da je Opštecrnogorski zbor bio demokratski način izražavanja volje naroda. Zato su ga i zvali Opštecrnogorski sabor, Opštecrnogorski sastanak, a vladika Vasilije u „Cetinjskom ljetopisu“ kaže da je Crna Gora „opšti zbor naroda“. Inače, zajedničko je obilježilo život u Crnoj Gori u raznim njenim periodima.

„To je sve zajedničko“, piše u Povelji Ivana Crnojevića Cetinjskom manastiru 1485, dok se Opšti zbor (mlet:Sborro Generale) kao slovenski oblik neposredne demokratije koji je mogao da promijeni odluku kralja o nasljedniku pominje i u „Ljetopisu popa Dukljanina“, ističe dr Čedomir Bogićević u „Crnogorskom pravno-istorijskom rječniku“.

Dr Mile Bakić: Arhivskoj građi treba pokloniti više pažnje

Prošlost Crne Gore (prije Berlinskog kongresa) ne prati dovoljno arhivskih dokumenata, što je veliki hendikep i kulturno nasljeđe i za kulturnu istoriju Crne Gore

Ni za dr Mila Bakića, jedinog doktora arhivistike u Crnoj Gori, nema dileme – Petar I je najpoznatiji crnogorski vladar, Njegoš najobrazovaniji i najprosvećeniji, dok je kralj Nikola najviše učinio na izgradnji i razvoju Crne Gore kao modene države. Ipak, u istorijskom pamćenju, predanju i legendama, najviše je ostao Ivan – beg Crnojević, čija će istorijska uloga kao i uloga njegovih sinova istraživanjem stranih arhiva biti još više osvijetljena.

„Crne rupe“

– Državnu arhivsku građu na nivou centralnih organa vlasti imamo tek od Berlinskog kongresa (1878) i to ne za sva ministarstva i ne cjelovito za neka od njih. Istorijska vertikala Crne Gore je mnogo dublja, za istorijske ranije periode, odnosno raniju prošlost Crne Gore imamo nedovoljno dokumenata. To je veliki hendikep za našu arhivsku kulturnu baštinu, uopšte kulturno nasljeđe i za istoriju kao nauku. Stvara se neka vrsta privida, kao da nemamo prošlost, istoriju ispod toga perioda, a ne više od jednog milenijuma. Čini mi se da mi najviše izučavamo istoriju, zaključno sa Petrovićima, a dalji, dublji istorijski tok Crne Gore da je istoriografski znatno siromašniji. Ima praznina, pa i „crnih rupa“ u našoj istoriografskoj nauci, najgore je što ona nema jaku dokumentovanu podlogu, pa nam se, istorija ne rijetko, pretvara u hroniku, a ponekad u modernu epsku priču.

Strani arhivi

Prema njegovim riječima, istraživanje građe o Crnoj Gori u inostranim arhivama je profesionalna i zakonska obaveza. Nema poznatijeg stranog arhiva a da nema građe o Crnoj Gori. Ovaj arhivski posao se mora dugoročno i sistematski raditi i na nivou državnog programa. Pokazalo bi se vjerovatno, kao što je bio slučaj sa drugim zemljama, mnoge istorijske pojave, događaji bili bi znatno drugačiji nego što ih zvanično interpretiramo, niz događaja i ličnosti iz različitih društvenih oblasti bi tek nanovo zasnivali. A da ne govorim o dugim istorijskim periodima stranih okupacija: Vizantija, Rim, Venecija, Turska za koje gotovo i da nemamo dokumenata, te zbog toga trpi naučna misao i nemamo pravih rezultata. Uzmimo primjer Turske, ima jako puno građe kod njih o nama i nije problem u njihovim arhivama i muzejima identifikovati, nego je mnogo veći problem što je ona na staroturskom jeziku i dijalektu sijakata za kojeg su rijetki prevodioci i stručnjaci.

Dinastija Petrović

Na pitanje ko je najveći crnogorski vladar svih vremena i zašto, dr Bakić kaže da je teško i nemoguće na njega valjano odgovoriti.

– Svi su oni bili velike istorijske ličnosti u svom vremenu. I sve naše dinastije u Crnoj Gori su bile istorijski jake u svom vremenu i imale impresivne rezultate. Najvećim dijelom njihova istorija se odnosila na očuvanje slobode i države, za što su vodile neprestane borbe i ratove, pa tek što je preteklo istorijskog vremena i uslova za razvoj ekonomje, trgovine, zanatstva, kultura i dr. Gro naše državne istorije se morao odnositi i odnosio se na očuvanje slobode i države. Ja imam mišljenje da je dinastija Petrović bila bez premca najintelektualnija dinastija u Evropi, što je nevjerovatno za jednu malu Crnu Goru, jer su njeni dinasti bili: pjesnici, književnici, filozofi, istoričari, poliglote i dr.

„Narodna istorija“

– Kada je riječ o našoj dinastičkoj istoriji, istakao bih da naši arhivi, poput drugih arhiva u svijetu, imaju malo dokumentata o običnom čovjeku, narodu tako da bi se teško na osnovu njih mogla pisati „narodna istorija“. Dokumenta u arhivama se više odnose na „elitu“, viši govore o: političkoj, vojnoj, ekonomskoj i dr. eliti jedne zemlje i istorija o njima nije cjelovita nacionalna istorija. Nama dosta fali kritička istoriografija, koja je jako razvijena u svijetu, tj. da o istorijskim događajima naučno sudimo cjelovito, objektivno i isključivo na osnovu istorijskih dokumenta i kad dolazimo do podataka i saznanja koji ih ne prikazuju u najboljem i najljepšem svijetlu. Mi tu ne smijemo ništa zataškavati i eskivirati, moramo reći istinu, ma koliko ona gorka i nepovoljna bila, u interesu prije svega nauke i javnosti. Dozvolite mi da u vezi sa ovim se dotaknem pitanja, odnosno problema sa kojim ćemo se suočiti uskoro, a to je psihološki odnos između korisnika i sadržaja dokumenata, koji on mora trezveno, objektivno i bez velikih emocija da prihvati, bez obzira na to koliko nam se on sviđa i koliko nam odgovara. Kod valorizacije istorijskih ličnosti moramo prihvatiti metodološki koncept i iskustva u ovoj nauci razvijenih zemalja. Ona se sastoji u tome da sve istoriografske ličnosti, pa i one najvećeg formata, prikazujemo u cjelini sa svim njenim istorijskim zaslugama i uspjesima, ali i sa istorijskim pogreškama i kada nijesu bili na visini istorijskog zadatka. Ovoga kod nas još uvijek nema, ima još uvijek određenog romantizma, pa i nacionalnih zanosa – kaže dr Bakić.

Nijesmo napisali istoriju institucija vlasti

– Mi još nijesmo napisali institucionalnu istoriju, odnosno istoriju institucija vlasti, koja je jako bitna za arhivistiku kao nauku. Ona bi vjerovatno pokazala da su brojne vodeće institucije u Crnoj Gori zaživjele dosta kasno, zbog nepovoljnih istorijskih uslova i nedostatka materijalnih sredstava. Ustav smo donijeli dosta kasno, tek 1905. godine. Međutim, mnogo toga imali smo u Crnoj Gori tradicionaloj i patrijarhalnoj državi. Crna Gora je imala veoma razvijeno običajno pravo, koje je bilo vrlo detaljno, konkretno, kojeg su svi poznavali, primjenjivali i koje je regulisalo sve pore društvenog života. Društveni život, moglo bi se reći, nije ništa bio manje uređeniji, nego kada je nastala savremena država u Crnoj Gori, i ona je utemeljenje svoje državnosti i prava upravo imala na antičkim vrijednostima prava i države, koje do danas kod nas traju – ističe dr Bakić.

Dr Savo Marković: Slobodno ostrvo u talasima turskog ropstva

U dugoj plejadi znamenitih istorijskih ličnosti Crne Gore odskaču knez Vladimir, kralj Bodin, vladika Danilo, Sveti Petar Cetinjski, vladika Rade i kralj Nikola

I dr Savo Marković je fasciniran istorijom Crne Gore. Posebno onim vremenima kad je bila jedino slobodno ostrvo kojeg su sa svih strana zapljuskivali talasi turskog ropstva.

Vojislavljevići

– Duga i burna istorija Crne Gore bogata je velikim događajima i velikim ličnostima, pa je teško u mjeri koju mi prostor dozvoljava nabrojati sve one koji zaslužuju da budu makar pomenuti. U dugoj plejadi znamenitih istorijskih ličnosti Crne Gore, značajem ipak odskaču u srednjem vijeku: sveti knez Jovan Vladimir i kralj Bodin, a u novom vijeku: vladika Danilo, Sveti Petar Cetinjski, vladika Rade, i knez i potonji kralj Nikola. Svi su oni snagom svog ličnog autoriteta obilježili vrijeme u kom su živjeli i vladali i bile istinske istorijske gromade u najotmenijem značenju te riječi. Pobrojani vladari odśečito svjedoče, da je u dugoj i bogatoj istoriji Crna Gora zvjezdane trenutke dožijela pod Vojislavljevićima i Petrovićima – kaže profesor Univerziteta Mediteran.

Svetionik

Na pitanje kako je Crna Gora, iako mala, uspjela da obezbijedi značajno mjesto u Evropi, on kaže:

– Ove procese moramo mjeriti aršinima tadašnjeg, a ne našeg vremena, radi toliko potrebne objektivnosti. Ugled Crne Gore u očima ondašnjih evropskih sila, a naročito u intelektualnim i kulturnim krugovima Evrope, rastao je prije svega zbog njene dugotrajne i po podvizima gotovo epske borbe za slobodu. Crna Gora je dugo vremena bila jedini svetionik u tami turskih vjekova, jedino slobodno ostrvo kojeg su sa svih strana zapljuskivali talasi turskog ropstva. Bilo je više od hrabrosti, u takvom geopolitičkom ambijentu, latiti se oružja i povesti borbu za slobodu protiv Osmanskog carstva, najveće sile ondašnjeg svijeta. Taj herojski podvig Crne Gore i spartanska hrabrost Crnogoraca, naišli su na snažan odjek u javnom mnijenju ondašnje Evrope udobno ušuškane u sopstvenu veličinu i prilično ogrubjele da bi saośećala sa patnjama pokorenih naroda i njihovog vapaja za slobodom. Takva Crna Gora bila je poštovana i uvažena širom kontinenta, a naročito među porobljenim južnoslovenskim narodima, koji su u njoj viđeli južnoslovenski pijemont.

Sveti Petar Cetinjski

Dr Marković smatra da je najveća ličnost crnogorske istorije Sveti Petar Cetinjski.

– Gotovo da ovaj izbor nije potrebno podupirati argumentima, ali ipak, da pomenem neke. On je udario temelje moderne crnogorske države, a da nije imao „ni koca ni konopca“ i to na takav način, da je zbog njegovog poimanja vlasti, njegovog odnosa prema narodu kojim je vladao, hrišćanski skromnim i krotkim načinom života i snagom ličnog autoriteta, zasnovanog na ličnoj reputaciji, a ne sili, ovjenčan oreolom sveca. Ne smijemo zaobići Njegoša, zbog njegovog ogromnog značaja za kulturnu istoriju južnih Slovena, pa i šire. Valja pomenuti i kralja Nikolu, zbog njegove velike uloge u daljem oblikovanju Crne Gore kao moderne evropske države, sticanju nezavisnosti, zakonodavnim poduhvatima i uzdizanju Crne Gore u rang kraljevine. Ipak, da bih nešto kazao o crnogorskim liderima najnovijeg doba, nedostaje mi istorijska distanca – kaže on na kraju.

 

Advertisements
Ovaj unos je objavljen pod Ostalo i označen sa , , . Zabeležite stalnu vezu.